Het litteken van de dood
Nederland vormde Jan Wolkers, en Jan Wolkers vormde Nederland. Zijn kunstenaarschap ontstond uit woede tegen de God van zijn gereformeerde vader in Oegstgeest, bloeide op in Amsterdam, en vond harmonie op Texel.Zijn romans werden verguisd, bejubeld en bekroond. Wereldwijd werden honderdduizenden exemplaren verkocht van Kort Amerikaans, Een roos van vlees en Turks fruit.Wolkers werd opgeleid als beeldhouwer. Hij maakte vele beelden in brons en glas, en liet een schitterend oeuvre van kleurrijke schilderijen na. Zoals hij beeldhouwde met woorden, zo schreef hij met verf.Meer dan tien jaar lang werkte Onno Blom aan Wolkers' biografie. Op basis van een schat aan materiaal schetst hij een rebels, obsessief en zinnelijk leven in de greep van liefde en dood. Wolkers had onstuimige relaties met vrouwen en meisjes. De dood van zijn oudste broer en die van zijn tweejarige dochtertje bleven hem tot zijn laatste dag als demonen achtervolgen.

Het litteken van de dood Details

TitleHet litteken van de dood
Author
LanguageDutch
ReleaseOct 19th, 2017
PublisherDe Bezige Bij
Rating
GenreBiography

Het litteken van de dood Review

  • Belinda
    January 1, 1970
    De biografie van een schrijver die boos was op God, niet over de dood van zijn broer en tweejarig dochtertje kwam. Geliefd en vergruisd. En man die op Texel eindelijk een soort van zielenrust vond. Vlot geschreven boek over de schrijver die ik niet graag las. Maar deze biografie wel.
    more
  • Nikki Spoelstra
    January 1, 1970
    Eindelijk uitgelezen! Fenomenaal portret van een multitalent. Ik beoordeel het hier als publieksboek, niet als academisch werk (de biografie geldt namelijk ook als proefschrift).
  • Roosje De Vries
    January 1, 1970
    Leven en dood zijn ernstige zaken*‘Je hebt eigenlijk alleen maar eeuwigheid’ (Wolkers tegen Hella Haasse)De biografie van Onno Blom over Jan Wolkers heeft me behoorlijk wat leestijd gekost. Niet omdat het moeilijk te lezen is en ook niet zozeer omdat het een knuistdik boek is, maar omdat je de hoeveelheid moddervet vitalisme dat Wolkers als mens en kunstenaar typeert, moet portioneren. Het lezen van biografieën is sowieso geen sinecure. Het schrijven van een recensie daarover evenmin. Het is een Leven en dood zijn ernstige zaken*‘Je hebt eigenlijk alleen maar eeuwigheid’ (Wolkers tegen Hella Haasse)De biografie van Onno Blom over Jan Wolkers heeft me behoorlijk wat leestijd gekost. Niet omdat het moeilijk te lezen is en ook niet zozeer omdat het een knuistdik boek is, maar omdat je de hoeveelheid moddervet vitalisme dat Wolkers als mens en kunstenaar typeert, moet portioneren. Het lezen van biografieën is sowieso geen sinecure. Het schrijven van een recensie daarover evenmin. Het is een proces van slow reading. Wat moet je nu eigenlijk opmerken over een leven van een persoon, een bekend persoon? Enerzijds word je meegesleept in het levensverhaal van iemand, die meestal al dood is, anderzijds moet je je afvragen wat je vindt van het geschrevene. Is er iets dat je mist? Is er iets dat je ook had willen weten, en als dat zo is, is dat wel van belang?Ik lees graag biografieën om dat het levens beschrijft van mensen, afgeronde levens, en daarmee lijkt het alsof je het leven van een mens kunt overzien en in zekere zin waarderen en er misschien een levensles voor jezelf uit kunt halen. Dat hoeft niet per se en misschien klinkt de term ‘levensles’ veel zwaarder dan ik het bedoel. Het leven van iemand, dat klaar is, kan je wel een zeker inzicht verschaffen in je eigen leven. Zo ervaar ik het wel een beetje.Jan Wolkers.... bij inventarisatie bleek dat ik best veel werk van hem gelezen heb; alleen de laatste romans niet meer. Ik ben begonnen met de bundels Serpentina’s petticoat en Gesponnen suiker en met de roman Kort Amerikaans, die ik nog steeds één van zijn beste vind. Dat is heel lang geleden. Eerlijk gezegd had ik wel een beetje moeite met zijn unferfroren uitingen van het lichamelijke. Niet zo zeer de seks, maar de andere dingen over ‘s mensen lichamelijkheid. Ik zie hierin ook mijn eigen bekrompenheid, dat dan ook wel weer. Het loont altijd even goed in de spiegel te kijken.‘Seks was voor Wolkers de natuurlijke tegenhanger van de dood. Eros en Thanatos slingeren zich in zijn leven en werk als twee slangen om elkaar heen.’Jan Wolkers... zijn beeld als naakte Poseidoon op Rottumerplaat tijdens de VARA-uitzendingen. Nou ja, die uitzendingen waren op de radio, maar de foto’s werden later gepubliceerd. In die tijd joeg dat vitalistische en masculiene beeld van Wolkers me wel schrik aan. Nu kan ik hem daarin veel meer waarderen. ‘‘Waarom schrijft u?’‘Uit doodsangst.’’Jan Wolkers... die vertelt over zijn tuin op Texel en de natuur, die ons altijd weer boeit; de lieve opa haast met zijn wijd uitstaande witte haren en zijn zo eigen lijzige stem. De verwondering ook van dat beeld, de transformatie van zeegod naar haast lieve oude man.‘Voor Wolkers is de natuur altijd zijn belangrijkste bron gebleven.’Onno Blom kon putten voor zijn biografie uit het archief van Wolkers zelf, een heel groot archief van onder andere dagboeken, brieven, bandopnames, foto’s, etc. Tot de geboorte van de tweeling Bob en Tom hield hij ongeveer dagelijks een dagboek bij. Blom heeft ook vele gesprekken gevoerd met Wolkers en Karina en andere mensen. Ik vroeg me wel af hoe het is als biograaf om diegene en diens echtgenote / weduwe heel goed te kennen. Ik zou me daar misschien ongemakkelijk onder voelen. Anderzijds is het wel zo dat je iemand op die manier heel goed leert kennen. Ik wist tevoren dat zijn broer in de oorlog was overleden en dat hem dat erg had aangegrepen. ‘De dood van zijn broer Gerrit van Wolkers’ Lebak (rdv: zie Max Havelaar van Multatuli). ‘Zo’n verschrikkelijke ervaring geeft je de schok dat het inderdaad ook met jou zo afgelopen kan zijn, dus je moet iets achterlaten, een teken van je bestaan.’ ‘Ik wist ook dat hij zijn dochtertje op jonge leeftijd was verloren maar ik wist niet precies hoe dat zat; een ‘noodlottig ongeval’ flikkerde er op aan de binnenkant van mijn hoofd. Nu pas realiseer ik me ten volle dat Wolkers als Orfeus de onderwereld binnengaat op zoek naar zijn geliefden. Ik wist niet dat een jonger zusje van hem vlak na zijn broer Gerrit was doodgegaan. Met haar had Wolkers veel minder op.Ik begrijp nu ook dat het hebben van seks een manier is om de dood te bestrijden, althans het idee te hebben dat je hem daarmee bestrijdt. In een bohemiengemeenschap is seks sowieso een uiting waarmee men zich afzet tegen burgerlijke waarden en normen. Wat mij in Kort Amerikaans trof was de ongelooflijke kwetsbaarheid van de hoofdpersoon en zijn intense eenzaamheid.‘Jan Wolkers wilde de waarheid zijn wil opleggen. In zijn werk heeft hij het leven willen bezweren.’Blom laat voortdurend zien hoe leven en werk, met name de romans en verhalen, samenhangen, maar niet alles wat in Wolkers’ boeken staat is autobiografisch en/of is precies op die wijze gebeurd. Dat is een beetje verwarrend. Maar er is altijd grote verwarring over fictie en de autobiografie van de auteur. Mijn standpunt hierin is altijd: fictie is fictie en mij boeit het niet in hoeverre die biografisch is. Ik begrijp wel dat je in een biografie wel degelijk iets zeggen moet over die relatie. Wolkers gebruikte veel eigen belevenissen en gevoelens in zijn romans en verhalen. Het eigen leven is natuurlijk altijd een rijke bron om uit te putten, anderzijds hielp het bij Wolkers in zijn rol als Orfeus als dodenopwekker. En het werkte natuurlijk therapeutisch, al vind ik dat bijna een naar begrip, een echte ‘dooddoener’.‘Wolkers zag er niet tegenop om ook in interviews de waarheid naar zijn hand te zetten. Toen zijn roman De kus in 1977 op hard kritiek werd onthaald, beriep hij zich op de werkelijkheid achter zijn literaire werk. Maar die werkelijkheid verzon hij. Een paradox.’Beeldend kunstenaar was Wolkers ook natuurlijk. Ik heb het idee dat de aandacht voor het beeldend deel een klein beetje onderdoet voor zijn romans. Het kan ook zijn dat ik dat zo ervaar. In mijn beleving is Wolkers vooral een schrijver want zo ken ik hem het best. ‘Bij nadere beschouwing zien we tussen zijn literaire en beeldende werk ook in de vorm een sterke gelijkenis. [...] Ze vertonen dezelfde combinatie van een strenge, calvinistische kadrering en een exuberante stijl.’Wolkers was extrovert en niet terughoudend in zijn uitingen. Dat hij daarmee mensen tegen de schenen schopte, ook recensenten van zijn romans, daarvan was hij zich bewust en zijn stoutmoedigheid is bewonderenswaardig, vind ik nu.Zijn leven was de kunst en de kunst zijn leven, alles in dienst van de kunst; die opvattingen zijn bij heel veel kunstenaars te vinden. Het is die overgave en die moed die ik in kunstenaars bewonder. Het doel in hun leven is duidelijk.‘‘Kunst is het maken van dooie dingen.’’Vroeger meende ik dat Wolkers een hekel had aan zijn gereformeerde vader en aan zijn gereformeerde opvoeding. Dat is niet zo. Hij head een ingewikkelde relatie met zijn vader, maar hield wel van hem. Ik miste wel Wolkers verhouding met zijn andere broertjes en zusjes. De oudsten, met hen ging hij om, maar met de jongsten blijkbaar niet of was daar weinig over te vertellen. Ik realiseerde me hoe het is om in zo’n groot gezin op te groeien en in armoede. Arme moeder van Wolkers, die ook nog zulke ondernemende doerakken van zoons had, die god noch gebod kenden. Van mij hadden er nog meer foto’s in mogen staan.Deze biografie heeft zeker bijgedragen tot een omvattender begrip van Wolkers als mens, als romancier en iets minder van Wolkers als beeldend kunstenaar, dat deel had best groter mogen zijn van mij, maar daar kun je over twisten. Misschien zou het boek te groot zijn geworden, maar Blom had ervoor kunnen kiezen meerdere delen te schrijven, zoals bijvoorbeeld Nop Maas heeft gedaan bij Van het Reve.De titel: Het litteken van de dood. Wolkers had op zijn gezicht een klein vlekje, een soort Kaïnsteken, vond hij zelf, dat hij waarschijnlijk had opgelopen door een lekkende kroepketel in zijn wiegje. Kroep is een vorm van benauwdheid bij baby’s en kleine kinderen; daartegen werd hete stoom gebruikt om het ademen te verlichten. Hij zelf had eveneens de dood in de ogen gekeken. Had ik al gezegd dat Onno Blom een zeer vlotte pen heeft? Zijn schrijfstijl kan niemand weerhouden deze biografie te lezen. Lees dit boek!*Een zin uit een aansporing die gebruikt wordt tijdens een sesshin = meerdaagse zenmeditatie. Over Onno Blom:Onno Philip (Onno) Blom (Leiden, 1 september 1969) is een Nederlandse auteur, literair recensent en freelance journalist. Hij studeerde in 1994 cum laude af in de Nederlandse taal- en letterkunde en Culturele Studies aan de Universiteit van Amsterdam. In 2007 begon Blom met het werken aan een biografie van Jan Wolkers, die hemzelf in zijn laatste levensjaar min of meer als zijn toekomstige biograaf had aangesteld. Dit resulteerde eerst in 2008 met Zo is het genoeg. Het laatste jaar van Jan Wolkers. Ondertussen werkte Blom door aan de biografie. Sinds 2015 had Blom een wekelijkse column in de Volkskrant, waarin hij verslag deed van zijn bevindingen tijdens het schrijfproces. In oktober 2017 beëindigde deze column en promoveerde Blom op zijn biografie Het litteken van de dood. Enkele maanden eerder had de promotiecommissie een eerdere versie van het proefschrift geweigerd, maar nadat de decaan van de faculteit van de Leidse universiteit de commissie op een lid na had vervangen, kon Blom later dat jaar alsnog promoveren; de definitieve versie van het proefschrift bevatte een langere verantwoording en het proefschrift was met een kwart ingekort.Onno Blom, Het litteken van de dood.De biografie van Jan WolkersUitgever: De Bezige Bij1168 pagina's 1e druk oktober 2017ISBN10 9023454588ISBN13 9789023454588Literatuur & Romans Literaire non-fictie
    more
  • Susanne
    January 1, 1970
    Zeer uitgebreide biografie die soms wat fragmentarisch is geschreven en heel wat details prijsgeeft die ik niet had willen weten. Het laatste deel van het boek is vloeiender geschreven en in de epiloog geeft Onno Blom, die gedurende meer dan 1000 pagina's op de achtergrond is gebleven, eindelijk iets weer over zijn eigen gedachten en gevoelens met betrekking tot deze biografie. Hoewel ik het boek af en toe heb moeten wegleggen (vanwege de hierboven genoemde details) wil dat niet zeggen dat ik he Zeer uitgebreide biografie die soms wat fragmentarisch is geschreven en heel wat details prijsgeeft die ik niet had willen weten. Het laatste deel van het boek is vloeiender geschreven en in de epiloog geeft Onno Blom, die gedurende meer dan 1000 pagina's op de achtergrond is gebleven, eindelijk iets weer over zijn eigen gedachten en gevoelens met betrekking tot deze biografie. Hoewel ik het boek af en toe heb moeten wegleggen (vanwege de hierboven genoemde details) wil dat niet zeggen dat ik het geen goed boek vond. Dat is het namelijk wel.
    more
  • Elszwa
    January 1, 1970
    Heb deze biografie met veel plezier gelezen. Toch bevalt het me maar half: te veel details vertroebelen het zicht op zijn levenslijn. Moet ik echht weten met wie het echtpaar Wolkers intieme betrekkingen had?En mijn jeugdheld viel ook een beetje door de mand; is zoveel bewaarzucht niet een teken van ijdelheid? En moet dat nu, geheime opnames van familiegesprekken?
    more
  • JennyBK
    January 1, 1970
    Zelden zo'n fantastisch geschreven biografie gelezen!
  • Yvonne
    January 1, 1970
    I had enough of Blom letting Wolkers and his books do the talking. He lacks ‘helicopter view’ as a biographer. Staying too close to your subject doesn’t work here. It has turned out as an ‘and then and then and then’ story.
  • Anneke van dijken
    January 1, 1970
    Bij het zien van de cover zie je meteen over wie dit boek gaat. Het is voor te stellen dat mensen die hem niet hebben gekend, het boek vanwege de cover voorbij zullen lopen, maar tegelijkertijd ook nieuwsgierig worden naar het boek omdat je het gevoel hebt dat de ogen je volgen, wat uiteraard niet zo is. Voor diegenen die hem en/of zijn werk hebben gekend zal het boek nieuwsgierig maken naar de inhoud. De titel wordt al na een paar hoofdstukken duidelijk en dan kan je alleen maar concluderen dat Bij het zien van de cover zie je meteen over wie dit boek gaat. Het is voor te stellen dat mensen die hem niet hebben gekend, het boek vanwege de cover voorbij zullen lopen, maar tegelijkertijd ook nieuwsgierig worden naar het boek omdat je het gevoel hebt dat de ogen je volgen, wat uiteraard niet zo is. Voor diegenen die hem en/of zijn werk hebben gekend zal het boek nieuwsgierig maken naar de inhoud. De titel wordt al na een paar hoofdstukken duidelijk en dan kan je alleen maar concluderen dat die heel goed gekozen is. De hoofdstukken hebben allemaal passende titels waarbij je gelijk een idee hebt waar de hoofdstukken over zullen gaan.In het proloog kan je lezen hoe de auteur erop kwam om een biografie over Jan Wolkers te schrijven, waarom hij dat deed en hoe hij te werk is gegaan om deze biografie te schrijven. Je kan merken dat hij er heel veel werk in heeft gestoken. Na het lezen van dit boek heb je het gevoel dat je Jan persoonlijk hebt gekend, dat je bijna alles van hem weet. Hij is niet mooier gemaakt dan hij was, maar precies zoals hij was met zijn goede- en mindere kanten. Het is soms net of je Jan zelf hoort praten, dat hij zijn eigen verhaal verteld en dat de auteur hooguit af en toe wat heeft aangevuld.Je krijgt een goed beeld van zijn grootouders en zijn ouders, het gezin waar hij in opgroeide, de relaties die hij had, zijn gezinnen. Waarom hij stopte met geloven, hoe hij beeldhouwer, schilder en schrijver is geworden. Na het lezen van dit boek weet je wie hij bewonderde, wat hij vond van de kritieken op zijn werk, hoe hij te werk ging, hoe hij op de ideeën kwam voor een beeld, schilderij en boek. Sommige stukjes komen bekend voor omdat je ze al eens in een interview hebt gehoord of gelezen zoals het verhaal over de Zangeres Zonder Naam.Hij laat je, zelfs 10 jaar na zijn overlijden, anders naar bepaalde dingen kijken. Je krijgt bijvoorbeeld, als je die al niet had, bewondering voor de natuur en dieren. Bepaalde stukjes zullen voor sommigen herkenbaar zijn zoals omgaan met het verlies van een kind. De schuldgevoelens die je kan hebben. Soms moet je ook wel lachen zoals bijvoorbeeld bij de opmerking van Gerrit als er in het gezin Wolkers weer een op komst was.Na het lezen van dit boek wil je de genoemde boeken gaan (her)lezen, je wilt zijn beelden en schilderijen gaan bekijken.De foto's maken het boek af, je krijgt daardoor een nog beter beeld van Jan's leven.Minpuntje is dat de noten niet onderaan de bewuste pagina staan, maar achterin, waardoor je die eerst moet zoeken.Kortom: dit boek is een echte aanrader voor iedere Jan Wolkers fan. Het is overigens geen boek dat je zo even tussendoor leest, je moet er echt de tijd voor nemen en niet bang zijn om een dikke pil te lezen.Lees verder op https://surfingann.blogspot.nl/2017/1....
    more
  • Herman
    January 1, 1970
    De biografie van Jan Wolkers is met tien jaar productietijd zo'n beetje het levenswerk van auteur Onno Blom geworden. En met zo'n duizend pagina's heeft hij in elk geval qua omvang geen half werk geleverd.Maar...Wat al vrij snel opvalt aan het boek is dat Blom vooral heel vaak Wolkers zelf aan het woord laat. Wolkers in z'n romans, z'n essays, z'n brieven. Heel veel citaten uit het werk van Wolkers. En als je een beetje bekend bent met het werk van Wolkers - en dat ben ik - komt heel veel van wa De biografie van Jan Wolkers is met tien jaar productietijd zo'n beetje het levenswerk van auteur Onno Blom geworden. En met zo'n duizend pagina's heeft hij in elk geval qua omvang geen half werk geleverd.Maar...Wat al vrij snel opvalt aan het boek is dat Blom vooral heel vaak Wolkers zelf aan het woord laat. Wolkers in z'n romans, z'n essays, z'n brieven. Heel veel citaten uit het werk van Wolkers. En als je een beetje bekend bent met het werk van Wolkers - en dat ben ik - komt heel veel van wat in deze biografie langskomt je wel heel erg bekend voor.Natuurlijk heeft Blom ook veel gesprekken gevoerd met mensen uit de omgeving van Jan Wolkers. En ook met Wolkers zelf in de laatste jaren van zijn leven. Informatie uit die gesprekken sijpelt wel door in het boek. Maar dan voornamelijk als bevestiging van wat eerder door Wolkers zelf al ooit was opgeschreven.Maar misschien is deze biografie wel niet bedoeld voor de mensen die het werk van Wolkers aardig goed kennen en zijn (dag)boeken en essays niet lazen. Alhoewel ik betwijfel of die mensen aan een vuistdik boek beginnen over iemand waar ze kennelijk niet in zijn geïnteresseerd.Jan Wolkers was met zijn manie om werkelijk alles te bewaren ongetwijfeld een droomkandidaat voor elke biograaf. Heel wat mensen met tien jaar tijd en een uitpuilend archief zouden met geduldig monnikenwerk met een boek als dit op de proppen kunnen komen. Wat er mist is de handtekening van de auteur. Niet om zichzelf te profileren, maar om iets van duiding aan te brengen in het turbulente leven van de getormenteerde Wolkers. Pas in de epiloog van de biografie komt Blom met enkele interessante observaties. Een kwestie van 'too little, too late'.Opvallend vond ik ook nog de nadruk die in de biografie ligt op (vooral) de jeugd en de beginjaren van zijn faam als schrijver. De jaren daarna worden veel korter afgedaan en de laatste kwart eeuw wordt er echt doorheen gejaagd. Wolkers moet wel een heel saai en gezapig leventje hebben geleid daar op Texel. Terwijl ik toch wel benieuwd was naar zijn hernieuwde bestaan als beeldend kunstenaar en hoe er in die wereld tegen hem aan werd gekeken.Dit neemt allemaal niet weg dat ik Het litteken van de dood met het nodige plezier heb gelezen. Blom heeft zich bijna de stijl van Wolkers aangemeten in die tien jaar, waardoor het boek vlot weg leest. Maar veel nieuws staat er niet in. De luxe uitgave in cassette met de fraai uitgevoerde beeldbiografie maakt dat er toch nog vier sterren uitrollen.
    more
  • Ingrid
    January 1, 1970
    Met Jan Wolkers heb ik niet eens zo veel. Het zegt iets over de schrijfstijl van Onno Blom dat ik deze biografie van meer dan duizend pagina's toch helemaal én met genoegen heb gelezen. Hij beschrijft het leven van de veelzijdige en eigenzinnige kunstenaar Wolkers op fascinerende wijze. Iets meer afstand had het boek goed gedaan, maar om deze klus te kunnen klaren moest de auteur waarschijnlijk ook wel geobsedeerd zijn door zijn onderwerp.
    more
  • Hko
    January 1, 1970
    Een boeiende jeugdperiode, een sympathiek levenseinde en een vunzig, triest, volwassen leven daar tussenin. Tiranniek, egoïstisch, niet open voor kritiek. Wel erg overtuigd van zichzelf of is al dat gedrag om onzekerheid te maskeren en compenseren ? Maar het plaatst zijn boeken wel in een ander en duidelijk perspectief, dus voor een Wolkers-lezer toch een kleine 1.100 interessante pagina's.
    more
  • Rick
    January 1, 1970
    Een zeer uitgebreide biografie van de schrijver die ik bewonderde. Met het lezen is de bewondering voor de persoon sterk verminderd, voor zijn werk niet. Die boze blik op de kaft zie ik na het lezen heel anders dan ervoor: m.i. heeft hij geen reden boos op de wereld te zijn, hij heeft grotendeels genomen wat hij wilde. Wel een heel boeiend boek, leest als een roman.
    more
  • Ellen
    January 1, 1970
    Magnifique! Wat een door Onno Blom prachtig beschreven leven en werk van Jan Wolkers. Hierdoor lees ik Wolkers' werk vanuit een heel andere invalshoek dan voorheen. Deze biografie laat een diepe indruk op mij achter.
  • Harry Dubois
    January 1, 1970
    Prachtig, indrukwekkend epos. Blom heeft er tien jaar aan gewerkt en dat is te merken: al zijn archieven van Wolkers heeft hij doorgespit. Dat moet een helse klus geweest zijn want Jan bewaarde alles. Ik ga maar weer eens wat boeken van Wolkers lezen :-).
    more
  • Tibbe
    January 1, 1970
    Geweldig boek, geweldig leven.
  • F.J. Commelin
    January 1, 1970
    Onno writes in an engaging style which makes me read it in little passages as i didnt want it to be quickly ended.
  • Ummo Bruns
    January 1, 1970
    Gives an excellent view into the life of Wolkers but also in real life from 1945 till the death of the author! Well done
  • Marcel Uljee
    January 1, 1970
    ‘De meeste aandacht besteedde Wolkers aan eten, drinken, de dieren, werken in de tuin en seks.’
  • Daan Bultje
    January 1, 1970
    Een kleine 1000 pagina’s over Jan Wolkers; erg compleet, hier en daar wat herhalend en op het eind leek de puf er bij de auteur van de biografie wel een beetje uit. Maar met veel plezier gelezen.
Write a review